"Biz niye düşünelim başımızdakiler düşünürken" ifadesi ne kadar doğru Rus şarkiyatçı ve tarihçi Minorski'ye atfedilir.. Bu bakış kısa vadede bir rahatlama yaratsa da uzun vadede bedeli ağır olur.
Omuzlarına başkasının kafasını koymak ve
o kafayla düşünmek, beynini kiraya vermek, zihnine ipotek konulmak, bir insanın kendi düşünce dünyasına, iradesine ve sorgulama yetisine dışarıdan el konulmasını ifade eden derinlikli ve sarsıcı bir metafordur. Mal mülk üzerindeki haciz veya ipotek nasıl o mülkün sahibini tasarruf hakkından mahrum bırakıyorsa, zihinsel ipotek de bireyin kendi akıl süzgecinden geçirme, eleştirme ve özgürce düşünebilme ve karar alma yetisini felç eder.
Zihnine ipotek konulan birey, bilgiyi akıl ve mantık süzgecinden geçirmek yerine, kendisine hazır olarak sunulan kalıpları mutlak doğru olarak kabul eder. Şüphe etme, neden-sonuç ilişkisi kurma ve farklı fikir ve düşünceleri değerlendirme yetisi zayıflar. "Bize böyle öğretildi", "Büyüklerimiz öyle diyorsa doğrudur" gibi kabuller bireysel akıl yürütmenin yerini alır.
İdeolojiler, propagandalar veya otoriter yapılar, bu tür zihinleri yönlendirmekte en rahat sonucu alır. Çünkü ipotek altındaki zihin, sunulan bilgiyi doğrulamak yerine doğrudan içselleştirme eğilimindedir. Kişi, kendi kararlarını aldığını zannetse de aslında ipoteği elinde bulunduran odağın niyetlerini ve yönlendirmelerini hayata geçirir.
Bu ipoteği kaldırmanın yolu, yeniden eleştirel düşünceyi ve farkındalığı merkeze almaktır. Sokrates’in "Sorgulanmamış hayat yaşamaya değmez" sözünde olduğu gibi; bilgiyi ve kabul edilen tüm ezberleri yeniden masaya yatırmak, zihinsel mülkiyet tapusunu asli sahibine, yani bireyin kendisine geri vermenin ilk ve en önemli adımıdır. Bunun yolu da ezberci eğitmden değil sorgulayıcı eleştirel ve bilimsel eğitimden geçer.